Twintig jaar nadat Herzog & de Meuron met de eerste schetsen kwamen, staat hun glazen driehoek nu echt boven het Parijse silhouet uit. Het Zwitserse bureau meldde op 11 mei dat Tour Triangle in Porte de Versailles de topgevel bereikt heeft op 180 meter. Daarmee is het gebouw vanaf nu het derde hoogste binnen de stadsgrenzen van Parijs. Alleen de Tour Montparnasse en de Eiffeltoren torenen er nog bovenuit. En als het aan burgemeester Anne Hidalgo ligt, blijft die positie voorlopig zo.
De cijfers zijn flink. 42 verdiepingen, een driehoekige plattegrond met een trapezium als doorsnede, een glazen huid die elke vierkante meter weerkaatst. Bovenin een belvedere die voor iedereen open is, geen exclusief restaurant maar een publiek uitkijkpunt. Daaronder kantoren en een hotel, op de begane grond winkels en een doorlopende publieke ruimte. Het complete pakket dat moderne wolkenkrabbers willen leveren, maar dan in een vorm die je nergens anders ziet.
Waarom een driehoek en geen toren
De vorm is geen stilistische gril. Tour Triangle loopt aan de boven- en onderkant zo smal toe dat naburige huizen, terrassen en straten amper schaduw vangen. Vanuit het Parc des Expositions gezien is het gebouw breed en aanwezig, maar vanaf de gevoelige zuid- en noordkant blijft hij dunner dan een traditionele toren. Herzog & de Meuron noemen dat zelf een antwoord op de Parijse angst voor verticaliteit, een vorm die kantoorruimte oplevert zonder de stad onder een muur te zetten.
De glazen schil heeft een tweede functie. Vanaf vrijwel elke straathoek pakt het gebouw een ander licht op. Pastelroze bij zonsopgang, hardspiegelend rond de middag, in de avond bijna doorzichtig. Architecten hebben dat in renders altijd beloofd, in de praktijk valt het bij grote glazen torens vaak tegen. Bij Tour Triangle is het uitgangspunt dat het silhouet verandert per gezichtshoek, en de eerste foto's lijken die belofte waar te maken.
Twintig jaar bouwsaga
De eerste schetsen voor de toren dateren uit 2006. Twee jaar later kregen de architecten een principe-akkoord, in 2014 stemde de Parijse gemeenteraad in eerste instantie tegen. Bezwaarprocedures van bewonersverenigingen en milieuclubs sleepten tot 2017. Pas in 2022 ging de eerste paal de grond in. Daartussenin was er nauwelijks een Parijse politicus die zich niet uitsprak over het project, soms voor, vaker tegen.
Bewoners van het zuidwesten van Parijs hadden klassieke bezwaren: uitzicht, wind, schaduw, verkeer. Milieugroepen wezen op de CO2-voetafdruk van zo veel glas, beton en staal. Critici van het ontwerp vonden de toren een import uit Dubai, die het lage en uniforme silhouet van Parijs verstoort. Voorstanders wezen erop dat de stad al decennia geen serieuze hoogbouw meer had toegevoegd en dat haar economie ruimte tekort komt. Beide kampen kregen wat ze wilden. De toren staat er, maar erna komt er voorlopig geen tweede.
Hidalgo's hoogbouwverbod
In 2023 voerde Anne Hidalgo opnieuw een hoogtelimiet in voor projecten binnen de péripherique. Niets nieuws boven de 37 meter. Een directe reactie op de bouw van Tour Triangle, die door een eerdere ontheffing kon doorgaan. Het effect is dat Tour Triangle voorlopig de derde plek in de Parijse hoogtelijst houdt zonder uitzicht op concurrentie. Dat is ongebruikelijk voor een wolkenkrabber, normaal gesproken zakken nieuwbouwprojecten binnen vijf jaar in de rangorde.
Wie hoger wil bouwen, moet uitwijken naar La Défense, het zakendistrict drie kilometer westelijk van de stadsgrens. Daar staan Tour First (231 m), Tour Hekla (220 m) en straks Tour The Link (244 m). Maar binnen Parijs zelf blijft Tour Triangle de absolute vreemde eend. Voor stedenbouwkundigen is dat een interessant experiment. Past één moderne hoogbouw in een verder ouderwetse stadssilhouet, of valt hij voor altijd uit de toon?
Wat het silhouet van Parijs verandert
De Tour Montparnasse uit 1973 wordt door veel Parijzenaars gehaat. Een zwarte rechthoek die volgens een veelgehoorde grap het mooiste uitzicht op Parijs biedt, omdat je daarvandaan de Tour Montparnasse niet ziet. Tour Triangle moet de tegenpool worden. Glazen huid, asymmetrische vorm, lichte verschijning. Of dat ook gelukt is, hangt af van waar je staat. Vanaf de Pont du Garigliano lijkt de toren bijna te zweven, vanaf de Boulevard Lefebvre ziet hij eruit als een wig die in de grond is geslagen.
Voor luxewonen-lezers met interesse in iconische bouwprojecten is het instructief om Tour Triangle te leggen naast andere hoogbouwsaga's. Lees ook waarom critici het laatste werk van Bjarke Ingels onderuit hebben gehaald, dezelfde discussie over esthetiek en stadsbeeld. En als je benieuwd bent hoe het er aan de andere kant van de Middellandse Zee aan toegaat, kijk naar de 250 meter hoge toren tussen Rabat en Salé die juist een nationale identiteit moet uitstralen.
Hoe Tour Triangle zich verhoudt tot de XXL-projecten elders
Tour Triangle is hoog, maar in wereldcontext bescheiden. Jeddah Tower in Saoedi-Arabië mikt op meer dan een kilometer, vijfmaal de hoogte van de Parijse driehoek. New York heeft inmiddels meer dan twintig torens van boven de 300 meter. Voor steden buiten Europa is 180 meter een woontoren-formaat, geen architectonisch hoogtepunt. Wat Tour Triangle bijzonder maakt, is precies waar hij staat. In een stad die hoogbouw consequent buiten de deur houdt.
De komende maanden worden de gevels afgewerkt, de panoramische belvedere wordt ingericht en de hotelinterieurs gaan in. Oplevering staat gepland voor 2027. Tot die tijd staat het derde hoogste gebouw van Parijs er als een dichtgetimmerde schaduw van wat het nog wordt. Maar de vorm is af, en daarmee is de kogel definitief door de kerk. Voor Herzog & de Meuron is dit de eerste keer dat ze in Parijs gebouwd hebben, voor Parijs de eerste echte wolkenkrabber in vijftig jaar, en voor de architectuurwereld een testcase voor de vraag of een stad ooit echt nee kan zeggen tegen verticaliteit.
Meer over het project lees je in het uitgebreide Wikipedia-dossier, of bij Herzog & de Meuron zelf.